Havin Sincar
Selenay Boz
2024 yılının sonunda Ortadoğu’da Kadınların Toplumsal Konumu adlı dosya çalışmasına başlarken gündemde, Suriye’de 13 yılı aşkın süredir devam eden iç savaşın bitmesi ve İsrail’in Filistin’e yönelik 1 yıldan uzun süredir şiddetini artırarak devam ettirdiği soykırım vardı.
Suriye’de Esad rejiminin düşmesi ve köktendinci bir grup olan Hey’etu Tahrîri’ş-Şâm’ın (HTŞ) iktidara gelmesiyle yeni kurulacak rejim, bilinmezliğini koruyordu. Suriye’de kurulan yeni devletin siyasi açıdan kadın hakları bağlamında nasıl konumlanacağı ise bir tartışma konusuydu. Köktendinci bir grubun yönetime gelmesi yalnızca kadınların haklarıyla ilgili değil, Suriye’deki azınlıkların haklarıyla ilgili de birçok soru işareti barındırıyordu. Nitekim HTŞ’nin kurduğu yeni devlette mezhep katliamlarının yaşandığına ve devletin ulusal bir kimlik oluşturmak için kapsayıcı bir tutum sergilemediğine şahit olduk. 2025 yılının Eylül ayında bu dosyayı hazırlarken Suriye’deki tablonun değiştiğini söylemek mümkün değil.
2023 yılının Ekim ayında İsrail’in Filistin’e yeniden saldırmasıyla başlayan savaş hem Filistin’e yapılan saldırının boyutu hem de savaşın kapsamı açısından genişledi. Neredeyse iki yıldır süren savaşta bugün; askeri saldırılardan ziyade Filistin’deki halkın yerinden edildiği, bölgenin ablukaya alınmasıyla insani yardımların bölgeye giremediği ve halkın kıtlıkla karşı karşıya kaldığı bir tablo söz konusu. İsrail’in saldırıları, yalnızca askeri müdahalelerle sınırlı kalmayıp hastaneleri de hedef aldı ve bölgedeki sivillerin tıbbi yardıma erişemediği bir durum yarattı. Bu savaş suçlarının yanı sıra çok sayıda sivilin ve gazetecinin öldürüldüğü kaydedildi. İsrail, savaşı Ortadoğu bölgesinde genişletmeye devam etti ve 2025’in Haziran ayında İran’ın nükleer çalışmalarını sebep göstererek İran’a saldırdı. Çoğunlukla nükleer santralleri hedef aldığı söylenen bu saldırılar, sivillerin yaralanmasına ve hayatını kaybetmesine yol açtı. İsrail, hâlâ saldırılarına devam ediyor. Eylül ayında Filistin’de devam eden işgalin yanı sıra Suriye, Tunus, Katar ve Lübnan’a hava saldırıları düzenlendiği biliniyor.
Suriye’de yaşanan gelişmeler ve İsrail’in saldırgan tutumu yalnızca söz konusu ülkeleri değil, Ortadoğu bölgesinin tümünü etkiliyor. Ortadoğu’nun gündemini, rejim değişikliklerini ve bölgede devam eden savaşları daha iyi anlayarak analiz edebilmek ve bu gelişmelerin kadınların toplumsal konumunu nasıl etkilediğini tartışabilmek için giriş niteliğinde olan Ortadoğu’da Kadınların Toplumsal Konumu adlı dosya çalışmasına başladık. Bölgenin durumunu daha iyi anlamak ve bölgenin gündemlerini takip etmek için çalışma boyunca gündem tartışmaları yaptık.
Bu çalışmayla Ortadoğu’da kadınların toplumsal konumu ve bu konumun bölgedeki hangi özgül koşullarla şekillendiği hakkında bilgi sahibi olmayı ve tartışma yürütmeyi hedefledik. Bununla beraber Ortadoğu’da kadın hakları ve hareketlerinin geçmişten günümüze nasıl şekillendiği üzerine bölgedeki din ve devlet ilişkileri, sömürgecilik, milliyetçilik, demokratikleşme, modernleşme, aile yapısı ve kadınların karşılaştıkları şiddet biçimleri gibi farklı kavram ve olguları tartışarak kadın haklarının bugünkü durumunu analiz etmeyi amaçladık.
Altı hafta süren dosya çalışmamızı üç ana bölüm şeklinde gerçekleştirdik. Giriş bölümünde tarihçi Alişan Akpınar’dan, çalışmaya arka plan oluşturması amacıyla, 20. yüzyıldan günümüze bölgede yaşanan kırılma noktalarına odaklanan bir Ortadoğu tarihi sunumu dinledik. Sunumun genel çerçevesini oluşturan “Ortadoğu Tarihi 1. Bölüm: 1800-1939, Fransa’nın Mısır’ı İşgalinden 1939 Filistin Ayaklanmasına”[1], “Ortadoğu Tarihi 2. Bölüm: 1939-1967, Klasik Sömürgeciliğin Bölgeden Çekilişi, Yükselen Arap Milliyetçiliği”[2] ve “Ortadoğu Tarihi 3. Bölüm: 1967-1988, Arap İsrail Savaşı’ndan I. Camp David Anlaşmasına”[3] adlı yazıları okuduk. Giriş bölümünün devamında Ortadoğu bağlamında modernizm, Batılılaşma ve Avrupa merkezcilik tartışmaları üzerinden modern Ortadoğu tarihi ve tarih yazımını tartışmak için Ilan Pappé’nin Ortadoğu’yu Anlamak[4] adlı kitabından “Giriş”, “Siyasi Tarih” ve “Ekonomik Tarih” bölümlerini okuduk. Ortadoğu’nun siyasi ve ekonomik tarihini sömürgecilik, emperyalizm ve milliyetçilik gibi olgularla birlikte tartıştık.
Dosya çalışmamızın ikinci bölümü olan Ortadoğu’da kadınların toplumsal konumu bölümünde Fatmagül Berktay’ın Tek Tanrılı Dinler Karşısında Kadın[5] adlı kitabının “Eksiksiz ve Mutlak Bir Tektanrıcılık: İslamiyet” bölümünü okuyarak İslamiyet’in toplumsal cinsiyet rollerini nasıl tanımladığını, kadınlara ve aileye yönelik dinî yorumların kadınların toplumsal konumunu nasıl belirlediğini tartıştık. Aynı zamanda Charles Lindholm’ün İslami Ortadoğu: Tarihsel Antropoloji[6] adlı kitabından “Kadınların İkircil Durumu” bölümüyle birlikte Ortadoğu’da kadınların kamusal alandaki güncel durumunu; eğitim, çalışma hayatı ve örtünme başlıklarıyla ele aldık. Bu bölümde Ortadoğu’daki ataerkil, babasoylu ve çokkarılı aile yapısının kadınların evlilik, akrabalık ilişkileri ve toplumsal konumu üzerindeki belirleyici rolünün yanı sıra beden politikaları, cinsellik, namus algısı, kadınların cinsel ve üreme hakları, bölgedeki aile hukuku düzenlemeleri ve kadına yönelik şiddetin durumunu tartıştık. Bu tartışma için Mehmet Fatih Nas’ın “Bölgesel ve Küresel Dinamikler Bağlamında Ortadoğu’da Kadın Hareketi” adlı tezinden “Birinci Bölüm: Ortadoğu’da Kadınların Toplumsal Konumu”[7] ve Pınar İlkkaracan’ın Müslüman Toplumlarda Kadın ve Cinsellik[8] adlı kitabından “Giriş: Müslüman Toplumlarda Kadın ve Cinsellik” bölümlerini okuduk.
Dosya çalışmamızın son bölümünde, çalışmamız boyunca kullandığımız ve çalışmanın çerçevesini oluşturan Mehmet Fatih Nas’ın “Bölgesel ve Küresel Dinamikler Bağlamında Ortadoğu’da Kadın Hareketi” adlı tezindeki dönemselleştirmeyi kullanarak “Ortadoğu’da Kadın Hareketini Etkileyen Temel Dinamikler Birinci Safha: Kolonyal Dönemdeki Kadın Hareketinin Doğuşu”, “İkinci Safha: Devlet Güdümündeki Kadın Hareketinin Oluşumu” ve “Üçüncü Safha: Bağımsız Kadın Örgütlerinin Doğuşu” bölümlerini okuduk. Bu bölümler üzerinden Ortadoğu kadın hareketleri tarihini ele aldık. Kolonyal dönemdeki kadın hareketini incelerken Ortadoğu’da kadın hareketlerinin doğuşu, bu dönemin kadın hareketi üzerine etkileri ve ulusal kimlik inşasında kadınların konumunu konuştuk. Ortadoğu’nun farklı bölgelerinde ulusal bağımsızlık mücadelesinin kadın hareketlerindeki yerini ve bu hareketlerin temel taleplerini tartıştık. Bu bölüm için Ilan Pappé’nin Ortadoğu’yu Anlamak adlı kitabının “Milliyetçilik ve Feminizm” bölümünü temel kaynak olarak kullandık. Ortadoğu kadın hareketinin devlet güdümünde olarak adlandırılan dönemini tartışırken hareketin 1950’lerden itibaren, yeni kurulan modern ulus-devletlerin etkisiyle şekillenmesini ve devlet reformlarının kadınların statülerinde yarattığı değişimleri ele almayı amaçladık. Ortadoğu’da bağımsız kadın örgütlerinin oluşumunu incelediğimiz 1980 sonrası dönemde, siyasal İslam’ın yükselmesiyle laik ve solcu kadınların sivil toplum ve akademi çevresindeki bağımsız örgütlenmelerini tartıştık. Bağımsız kadın örgütlenmesini tartıştığımız haftada, Afganistan’daki bağımsız kadın örgütü Afganistan Devrimci Kadın Birliği (RAWA) örneğini “Afganistan’da Kadın Örgütlenmesi Üzerine RAWA Üyesi Sahar Saba ile Söyleşi”[9] metni üzerinden inceledik.
Ortadoğu’da Kadınların Toplumsal Konumu adlı dosya çalışmamızda, giriş niteliğinde bir çalışma olması sebebiyle, kadınların toplumsal konumu ve Ortadoğu kadın hareketlerine dair yürüttüğümüz tartışmaları genel bir çerçeveyle ele almaya çalıştık. Bu doğrultuda okuduğumuz kaynakların bu çerçeveyi sunabilmesini önceledik. Bunun yanında dil bariyeri sebebiyle, doğrudan bölgedeki kadınların yazdıklarından ziyade Batılı yazarlar tarafından kaleme alınmış kaynaklarla çalışmayı sürdürdük. Dolayısıyla yaptığımız bu çalışmanın ve dosyada sizlerle paylaştığımız yazıların sınırlı bir bilgiyle yazıldığını söyleyebiliriz.
Dosya çalışmamızın çıktıları olarak hem okuduğumuz kaynakları hem de çalışma boyunca yürüttüğümüz tartışmaları aktaran iki özgün yazıyı sizlerle paylaşıyoruz. “Ortadoğu’da Kadınların Toplumsal Konumu” adlı yazıda, kadınların temel haklara erişimi; aile yapısı, evlilik ve cinselliğin toplumun kadına bakışını nasıl şekillendirdiği; kadına yönelik şiddetin hem özel hem de kamusal alanda baskı ve denetim aygıtı olarak nasıl işlediği olmak üzere üç başlık altında kadınların toplumsal konumunu ele aldık. “Ortadoğu Kadın Hareketleri Tarihi” yazısında, çalışmada kullandığımız dönemselleştirme doğrultusunda Ortadoğu’da kolonyal dönemde ve devlet güdümünde kadın hareketlerini, bağımsız kadın örgütlerini çeşitli ülkelerden örneklerle inceledik.
Aynı zamanda dosyamızda Ortadoğu’nun güncel durumuna değinmeyi amaçlayarak çeşitli çevirilere yer verdik. “İsrail’in Gazze’deki Üremeye Yönelik Savaşı” adlı çeviride, Filistin’deki savaş koşullarında üreme haklarının İsrail tarafından nasıl gasp edildiği ve yaşanan soykırımın üreme hakları ve pratikleri üzerinden nasıl devam ettirildiği anlatılıyor. “Sıradan Erkekler Kendi Evlerinde Nasıl Taliban’ın Maaşsız Çalışanları Hâline Geldiler?” adlı çeviride, Afganistan’daki Taliban yönetiminin kadınlar üzerindeki yasaklayıcı politikalarının toplumdaki erkekler tarafından nasıl uygulandığı Afgan kadınların ve erkeklerin ağzından aktarılıyor. Son olarak “Jîna Sonrası İran’da Kadınlar ve Siyaset” adlı çeviride ise 2022 yılında Jîna Mahsa Amini’nin ahlak polisleri tarafından öldürülmesiyle başlayan protestolardan sonra İran’daki siyasetin ve toplumsal muhalefetin nasıl değiştiği inceleniyor.
Keyifli okumalar dileriz.
[1] BGST Toplumsal Araştırmalar Birimi, “Ortadoğu Tarihi 1. Bölüm: 1800-1939, Fransa’nın Mısır’ı İşgalinden 1939 Filistin Ayaklanmasına”, 1 Eylül 2005, 10 Eylül 2025 tarihinde erişilmiştir. <https://www.art-izan.org/artizan-arsivi/ fransanin-misiri-isgalinden-1-filistin-intifadasina-kadar-ortadogu-siyasi- tarihi-1800-1990/>
[2] BGST Toplumsal Araştırmalar Birimi, “Ortadoğu Tarihi 2. Bölüm: 1939-1967, Klasik Sömürgeciliğin Bölgeden Çekilişi, Yükselen Arap Milliyetçiliği”, 1 Eylül 2005, 10 Eylül 2025 tarihinde erişilmiştir. <https://www.art-izan.org/ artizan-arsivi/ortadogu-tarihi-2-bolum-1939-1967-klasik-somurgeciligin- bolgeden-cekilisi-yukselen-arap-milliyetciligi/#_ftn17>
[3] BGST Toplumsal Araştırmalar Birimi, “Ortadoğu Tarihi 3. Bölüm: 1967-1988, Arap İsrail Savaşı’ndan I. Camp David Anlaşmasına”, 1 Eylül 2005, 10 Eylül 2025 tarihinde erişilmiştir. <https://www.art-izan.org/artizan-arsivi/ ortadogu-tarihi-3-bolum-1967-1988-arap-israil-savasindan-i-camp-david- anlasmasina/>
[4] Ilan Pappe, Ortadoğu’yu Anlamak, İstanbul: NTV Yayınları, 2011.
[5] Fatmagül Berktay, Tek Tanrılı Dinler Karşısında Kadın, İstanbul: Metis Yayınları, 1995.
[6] Charles Lindholm, İslami Ortadoğu: Tarihsel Antropoloji, Ankara: İmge Kitabevi, 2004.
[7] Mehmet Fatih Nas, “Bölgesel ve Küresel Dinamikler Bağlamında Ortadoğu’da Kadın Hareketi”, basılmamış yüksek lisans tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi, 2007.
[8] Pınar İlkkaracan, Müslüman Toplumlarda Kadın ve Cinsellik, İstanbul: İletişim Yayınları, 2000.
[9] Fahriye Dinçer ve Zeynep Kutluata, “Afganistan’da Kadın Örgütlenmesi Üzerine RAWA Üyesi Sahar Saba ile Söyleşi”, Güliz Türkoğlu (çev.), Kültür ve Siyasette Feminist Yaklaşımlar (1), 2006, s. 92-102.