Mariam Safi
Ayesha Khan
Çev.: Ada Çavuşoğlu
Bera Sena Yiğit
Elif Tuğba Taşer
Taliban Afganistan’da ahlaki düzenlemeler için yeni bir kanun çıkardı. Daha önce yerel liderler tarafından fermanlar hâlinde yayımlanan The Law on the Propagation of Virtue and Prevention of Vice (PVPV) [Erdemin Yayılması ve Ahlaksızlığın Önlenmesi Hakkında Kanun] fiili hükümetin cinsiyet kontrolü politikalarını düzenliyor. Birleşmiş Milletler (BM) uzmanları bu yasanın Taliban’ın 1990’lardaki baskıcı yönetimini hatırlattığını söyleyerek kısa bir süre içinde bu kanunu kınayan bir açıklama[2] yayınladı ve yasanın kadınlara yönelik ayrımcılığı derinleştireceğini, dinî azınlıklara ve LGBTİ+lara baskı uygulayacağını söyledi.
Taliban lideri Hibetullah Ahundzade tarafından çıkarılan yeni PVPV yasası[3], kadınların ahlakına odaklanan bir madde içeriyor. Yasanın bir kadının sesini “mahrem bölgeleri” ile bir tutması (Arapçada avret[4] kelimesi çıplaklıkla eş anlamlı olarak kullanılmaktadır) ve kadınların seslerinin kamusal alanda duyulamayacağını, şarkı veya ilahi söylememeleri gerektiğini belirtmesi ciddi bir şekilde endişe verici.
Ahlak yasasına göre; bir kadının, yakın akrabası olmayan erkeklerin, “inançsız veya hafifmeşrep” kadınların yanındayken ve evden dışarı çıkarken yüzü de dahil olmak üzere bütün vücudunu örtmesi gerekmektedir. Akraba olmayan erkek ve kadınlar birbirlerine bakamazlar. Örtünme veya kıyafet kurallarına uymamak, gayrimüslimlerle arkadaşlık etmek, evlilik dışı cinsel ilişki, lezbiyenlik, anal seks, pedofili ve kişinin namazlarını ve oruçlarını ihmal etmesi yanlış veya ahlaksız eylemler arasında sayılabilir.
1990’larda Afgan kadınların aksine, şimdiki jenerasyondan kadınlar bazı haklarının farkına vardı.[5] 2001 yılından beri, kız çocuklarının eğitime katılımları önemli ölçüde artmış ve giderek artan sayıda kadın kamusal ve siyasal hayata katılmıştır. Son yıllarda, uluslararası toplum da Afgan kadınların hak ve özgürlüklerinin önemini anlamış ve Afganistan’daki cinsiyet eşitliğine olan bağlılıklarını arttırmıştır. Bu yeni ahlak yasasının yürürlüğe girmesi, BM’nin toplumsal cinsiyet temelli apartheid[6] suçunu tanımlaması konusunda gereken küresel siyasi iradenin ve kamu duyarlılığının oldukça önemli olduğunu gösteriyor.
Taliban bu adımı niye şimdi attı?
Bu yılın Haziran ayında BM, Taliban’ın kadınların ve sivil toplumun Doha görüşmelerinden[7] dışlanması[8] talebini kabul etti. Bunun üzerine Afganistan Politika Araştırma ve Kalkınma Çalışmaları Örgütü (DROPS), BM’nin bu talebi yerine getirmesinin Taliban’ın kadın hakları konusundaki tutumunu normalleştirmesine yol açacağını söyleyerek bu görüşmelerin boykot edilmesi[9] için çevrimiçi bir kampanya başlattı. Haklıydılar da. BM’nin verdiği taviz, Taliban’ı bu acımasız yasayı çıkarması konusunda cesaretlendirmiş oldu.
Window of Hope [Umut Penceresi] ağı başkanı Negina Yari, Taliban’ın yeni ahlak yasasını hazırlamasının üç temel nedeni olduğunu düşünüyor: uluslararası topluma yönetim becerilerini kanıtlamak, kendi içlerindeki muhalefeti ortadan kaldırmak ve kadınların uluslararası alanda yürüttükleri savunuculuğu zayıflatmak. Negina Yari’nin sözleriyle: “Taliban gücünü dünyaya göstermek istiyor: Biz buradayız, güç sahibiyiz ve Afganistan’ı istediğimiz şekilde yönetebiliriz diyorlar.”
Ahlak yasası, bir anayasanın yokluğunda yönetme becerilerini uluslararası toplumda sorgulayanlara karşı Taliban’ın verdiği cevaptır. Kadınlara ve marjinalize edilmiş gruplara yönelik baskılarını arttırmak, yaptırımları kaldırmakta yavaş[10] ancak uzlaşmaya hazır olan uluslararası toplumla olan pazarlık konumunu güçlendirmek için bir strateji olabilir. Negina Yari, uluslararası arenada tanınma karşılığında Taliban’ın kısıtlamalarının çıtayı iyice düşürdüğünü söylüyor: “Önceden kız çocuklarının eğitimine getirilen kısıtlamaların kaldırılmasını savunuyorduk, şimdi ise onların sabah 7’den önce ve akşam 16’dan sonra evlerinden çıkabilmelerini savunuyoruz.”
BM’nin çelişkili mesajlar vermesi de yardımcı olmuyor. Son Doha görüşmelerinde olduğu gibi yaptırım listesinde olmalarına rağmen Taliban liderlerinin toplantı için uçuşlarına izin veriliyor. Taliban’ın kadınların BM veya uluslararası sivil toplum kuruluşları için çalışamayacağına dönük kararına BM’nin verdiği cevap tutarsız bulundu.[11] Kadın hakları grupları bu tür yanlış adımların baskıcı ve yasadışı bir rejimi normalleştirdiğini savunuyor.
İlk Taliban döneminde (1996–2001), kadınları kamusal hayattan uzaklaştırmak için ayrımcılık[12] yapılmasına rağmen, kapsayıcı bir ahlak yasası çıkarılmamıştı bile. Taliban, kadın haklarına yönelik duruşunu sertleştirerek ve Arapça olan ahlak yasasına[13] kapsamlı bir atıfta bulunarak, en radikal destekçilerini yatıştırmaya ve onların İslam Devleti Horasan Vilayeti[14] (ISKP) olarak bilinen IŞİD’e bağlı bir örgütün saflarına katılmalarını önlemeye çalışıyor olabilir.
Taliban Afganistan’da toplumsal cinsiyet temelli apartheid’ı nasıl inşa etti?
Müslümanlık Kanunları Altında Yaşayan Kadınlar[15] ve Toplumsal Cinsiyet Temelli Apartheid’ı Bitirin[16] kampanyası gibi ulusaşırı örgütlerde bulunan hem Afgan diasporasındaki[17] hem de Afganistan’daki[18] feministler, fiili Taliban rejiminin toplumsal cinsiyet temelli apartheid ile suçlanabileceğine dair ikna edici bir tartışma başlattılar. Hukukçu akademisyen Karima Bennoune[19] bu durumu “hukuk ve politika yoluyla dayatılan sistematik cinsiyet ayrımının yönetim ideolojisi olarak kullanılması” şeklinde tanımlıyor. Karima Bennoune, ırkçı apartheid suçunda olduğu gibi burada da suçluları sorumlu tutabilmek için uluslararası bir yasal çerçeve olması gerektiğini savunuyor.
Taliban bu apartheid sistemini Ağustos 2021’de iktidara geldikten hemen sonra inşa etmeye başladı. Bugüne kadar yayınladıkları 122 yasanın 80’i[20] kadınların kıyafetlerini, hareketlerini, eğitimlerini ve istihdamlarını kısıtlamaya odaklandı. İlk olarak, savaşçılarının şehir hayatına alışmaları ve kadınlara saygı duymayı öğrenmeleri için zamana ihtiyaçları olduğu bahanesiyle kadınlara evde kalmaları emredildi. Karma eğitim yasaklandı. Bu yasaklar kız çocuklarının ilköğretim dışında her türlü eğitimden mahrum edilmesine[21] kadar vardı. Sonrasında, birkaç sektör dışında kadınların çalışabileceği meslekler de kısıtlandı ve evden erkek eşlikçileri olmadan çıkmaları yasaklandı.
Yasalarını uygulatmak için bahsedilen yasaların ihlallerine yönelik hem kadınlara hem de erkeklere uygulanan fiziksel cezalar artmaktadır.[22] Bir BM anketine[23] göre, kadınların evlerinde ve toplumda karar alma süreçlerindeki etkisi azalmakta ve toplumsal tutumlar[24] kadınların ve kız çocuklarının ikincil konumunu pekiştirmeye doğru yönelmektedir.
Afgan kadınlar nasıl tepki veriyor?
DROPS’a göre Afganistan’da yaşayan kadınlar yeni yasanın seslerini kısması karşısında şok oldular. Bazıları bunun “kadınları sistematik bir şekilde toplum dışında bırakmak için planlanmış bir strateji” olduğunu bazıları ise “zoraki boyunduruğun” kadınların erkeklere boyun eğmesini derinleştirdiğini söylüyor. Kabil’de yaşayan bir başkası, bir kadının sesine avret demenin onun “temel insanlık onurunu inkâr etmek” anlamına geldiğini söylüyor. Bedehşan bölgesinden bir kadın ise yeni yasanın dini yanlış yorumlamanın sonucu olduğunu ileri sürüyor. Bunun toplumsal bir gerilemeye ve kadınların izolasyonuna yol açacağı konusunda da uyarıyor.
Anonim bir hukuk uzmanı, yasanın tehlikeli ve muğlak olduğunu söylüyor. Yasa, ceza verme konusunda uygulayıcılara geniş yetki tanıyarak otoritenin kötüye kullanımına ve keyfi cezalara olanak veriyor.
Taliban’la etkileşim kurarken ilkeli bir yaklaşım sergilenebilir mi?
Genel olarak baktığımızda uluslararası topluluk, toplumsal cinsiyet temelli apartheid’ı bilinir kılmaktansa yavaşça Taliban’ı değişime ikna etmeyi umarak daha faydacı bir yaklaşıma yöneliyor. Birçok Afgan kadınsa bu yaklaşımın başarısız olmakla kalmayıp[25] kadınlar ve kız çocukları için durumu kötüleştirdiği kanısında. Bunun yerine, Afgan ve uluslararası[26] kuruluşlar, uluslararası toplumun Taliban’la yapacakları anlaşmalarda; kadınlar ve kız çocukları üzerindeki kısıtlamaların geri çekilmesi, insan haklarına saygı duyulması ve Afganistan’ın yükümlülüklerinin uluslararası hukuka uygun bir şekilde gerçekleştirilmesi gibi ilkeleri temel almaları konusunda ısrar etti. Bunu başarmak içinse ülkelerin finansal krizleri ele alınabilir ya da Taliban’ın içerisindeki daha reform yanlısı bileşenlerle çalışarak onların nüfuzunu arttırma yoluyla içeriden bir değişim sağlanmaya çalışılabilir. Pragmatik ancak ilkeli, aynı zamanda Afgan kadınlara hesap verebilecek bir yaklaşım, toplumsal cinsiyet temelli apartheid’ın suç sayılmasına yönelik çabaları tamamlayıcı nitelikte olabilir.
Toplumsal cinsiyet temelli apartheid’ın suç olarak tanımlanması için bundan sonra ne yapılabilir?
Yeni ahlak yasasının küresel toplumu, kampanyayı[27] desteklemeye ve toplumsal cinsiyet temelli apartheid’ı sonlandırmaya yönelik eylemlerde bulunmaya teşvik edeceğine dair umutlar mevcut. Örneğin geçtiğimiz günlerde Kanada, Avustralya, Almanya ve Hollanda; Kadınlara Yönelik Her Türlü Ayrımcılığın Kaldırılmasına Dair Sözleşme’yi ihlal ettiği gerekçesiyle Taliban’ı Uluslararası Adalet Divanı’na taşıyacağını duyurdu.[28] Bu girişimi güçlendirmek için devletler Afganistan’daki insan haklarıyla ilgili çalışmalarını Özel Raportör Ofisi’yle eşgüdümlü olarak yürütmelidir. Ayrıca Afgan kadın uzmanlarla araştırma ve kanıt toplama konusunda düzenli olarak istişare edilmeli ve bu uzmanların süreçlere dahil edildiğinden emin olunmalıdır.
BM içinde toplumsal cinsiyet temelli apartheid’ın görünür kılınması için bastıran sesler gücünü koruyor. BM Kadın Birimi[29], BM Güvenlik Konseyi’ni küresel yeni normlar oluşturarak toplumsal cinsiyet temelli apartheid’ı adlandırmaya, tanımlamaya ve yasaklamaya davet etti. İnsan Hakları Konseyi tarafından Özel Raportör olarak atanan Richard Bennett, Afganistan’daki kadınlara ve kız çocuklarına yönelik “kurumsallaştırılmış boyun eğdirmeyi”[30] araştırdı ve mevcut koşulların insanlığa karşı suç teşkil ettiği ve toplumsal cinsiyet temelli bir zulüm olduğu sonucuna vardı. Richard Bennett’in önerisi toplumsal cinsiyet temelli apartheid’ın insanlığa karşı suç olarak tanınması[31] yönünde.
Toplumsal cinsiyet temelli apartheid’a karşı herhangi bir ilerleme kaydedilebilmesi için eşgüdümlü uluslararası kampanyaların gerekliliğinin yanı sıra yasal, hesap verilebilir sistemlere ve bunun ciddi bir insan hakları ihlali olduğuna dair farkındalık yaratılmasına da ihtiyaç var.
Ekim ayında, bir BM komitesi, henüz kendi bağlayıcı sözleşmesi bulunmayan, insan haklarına karşı suçlar anlaşmasını[32] kanunlaştırma teklifine yönelik argümanları değerlendirecek. Dünya çapında gittikçe artan sayıda akademisyenler, aktivistler[33] ve BM üyesi en az 10 devlet[34] toplumsal cinsiyet temelli apartheid’ın suç olarak değerlendirilmesi fikrine olumlu gözle bakıyor ki bu da Taliban’ın yaptıklarından sorumlu tutulması için atılacak ilk ve en önemli adım.
[1] Metnin İngilizce orijinali için bkz. Mariam Safi ve Ayesha Khan, “New morality law in Afghanistan is not just silencing women’s voices: it’s gender apartheid”, 11 Ekim 2024, 17 Ocak 2025 tarihinde erişilmiştir. <https://rb.gy/ xselz3> Yazarın izniyle çevrilmiştir. Metindeki vurgular yazara aittir. (ç.n.)
[2] Birleşmiş Milletler, “New morality law affirms Taliban’s regressive agenda, experts call for concerted action”, 30 Ağustos 2024, 17 Ocak 2025 tarihinde erişilmiştir. <https://rb.gy/9ap79n>
[3] Afghanistan Analysts Network, “The Propagation of Virtue and Prevention of Vice Law”, Ağustos 2024, 18 Ocak 2025 tarihinde erişilmiştir. <https:// rb.gy/4dgpq4>
[4] Kelime anlamı olarak çıplaklık anlamına gelen bu terim, İslam’a göre insan vücudunun örtülü olması gereken yerlerini, yani mahrem yerlerini tanımlar. (ç.n.)
[5] Clara Albrecht, Britta Rude ve Tanja Stitteneder, “Women in Afghanistan: Developments over the Last 20 Years and the Return of the Taliban”, CESifo Forum (23), 2022, s.57.
[6] Annie Kelly, “Afghan women fight to hold Taliban to account over gender apartheid”, 9 Ekim 2024, 18 Ocak 2025 tarihinde erişilmiştir. <https://rb.gy/ mqmcew>
[7] 2024 yılında, BM tarafından düzenlenen, Afganistan’ın uluslararası konumunun ve ilişkilerinin ele alınmasının hedeflendiği görüşmeler serisi. (ç.n.)
[8] “Hollow outcomes from a flawed process: Reflecting on the third Doha talks”, 2 Temmuz 2024, 18 Ocak 2025 tarihinde erişilmiştir. <https://rb.gy/ troc8b>
[9] Ruchi Kumar, “Anger as Afghan women kept out of UN-led Doha talks with Taliban”, 27 Haziran 2024, 18 Ocak 2025 tarihinde erişilmiştir. <https:// shorturl.at/sXKtd>
[10] BM, “Security Council Renews for One Year Mandate of Team Monitoring Sanctions against Taliban, with Some Regretting Travel Exemptions Not Extended”, 14 Aralık 2023, 18 Ocak 2025 tarihinde erişilmiştir. <https://press. un.org/en/2023/sc15530.doc.htm>
[11] Orzala Nemat, “Afghanistan’s freezing winter: humanitarian crisis and the Taliban’s ban on women aid workers”, 24 Ocak 2023, 19 Ocak 2025 tarihinde erişilmiştir. <https://shorturl.at/yksEa>
[12] Amnesty International UK / Issues, “Women’s rights in Afghanistan”, 19 Ocak 2025 tarihinde erişilmiştir. <https://shorturl.at/jtXzj>
[13] Afganistan’ın resmî dili Peştuca ve Darice’dir. Metinde ahlak yasasının Arapça olduğunun belirtilmesinin sebebinin İslam hukukuna referans verilmesi olabilir. (ç.n.)
[14] Abdul Sayed ve Tore Refslund Hamming, “The Growing Threat of the Islamic State in Afghanistan and South Asia”, 7 Haziran 2023, 19 Ocak 2025 tarihinde erişilmiştir. <https://shorturl.at/Cz72f>
[15] Women Living Under Muslim Laws, “Call For Solidarity & Action: Naming And Ending Gender Apartheid”, 19 Ocak 2025 tarihinde erişilmiştir.
<https://shorturl.at/XoSOd>
[16] “Join the Global action to end gender apartheid in Iran and Afghanistan today”, 19 Ocak 2025 tarihinde erişilmiştir. <https://shorturl.at/Xe2iw>
[17] “Women’s Forum on Afghanistan”, 19 Ocak 2025 tarihinde erişilmiştir.
<https://www.womens-forum-afghanistan.org/>
[18] Sahar Halaimzai, Metra Mehran, ve Marika Theros, “Inside Afghanistan’s Gender Apartheid: Listen as woman reveal the impact of the Taliban’s oppressive decrees”, 19 Ocak 2025 tarihinde erişilmiştir. <https://shorturl.at/ D3eLU>
[19] Karima Bennoune, “The International Obligation to Counter Gender Apartheid in Afghanistan”, 25 Mart 2024, 19 Ocak 2025 tarihinde erişilmiştir.
<https://tinyurl.com/2bbka8dm>
[20] United States Institute of Peace, “Tracking the Taliban’s (Mis)Treatment of Women”, 19 Ocak 2025 tarihinde erişilmiştir. <https://www.usip.org/ tracking-talibans-Mistreatment-women>
[21] Mariam Safi, Evie Browne, Tony Mwenda Kamninga ve Ayesha Khan, “Changing social norms around age of marriage in Afghanistan: data on repression and resistance under the Taliban”, 21 Şubat 2024, 19 Ocak 2025 tarihinde erişilmiştir. <https://odi.org/en/publications/report-changing- norms-age-marriage-afghanistan/>
[22] UNAMA Human Rights Service, “Human Rights In Afghanistan”, Temmuz 2022, 19 Ocak tarihinde erişilmiştir.<https://tinyurl.com/a3zb25ss>
[23] UN WOMEN, “Summary report of country-wide women’s consultations”, Şubat 2024, 19 Ocak tarihinde erişilmiştir.<https://unama.unmissions.org/ sites/default/files/report_situation_of_afghan_women_february_2024.pdf>
[24] Mariam Safi, Evie Browne, Tony Mwenda Kamninga ve Ayesha Khan, “Changing social norms around age of marriage in Afghanistan: data on repression and resistance under the Taliban”, 21 Şubat 2024, 19 Ocak 2025 tarihinde erişilmiştir. <https://tinyurl.com/4vur569z>
[25] “Afghanistan: Three years of Taliban rule and international inaction have left Afghan community with little hope”, 15 Ağustos 2024, 18 Ocak 2025 tarihinde erişilmiştir. <https://tinyurl.com/4xhxmewa>
[26] “Letter to the UN, Security Council and Member States on Women’s Rights in Afghanistan”, 10 Haziran 2024,15 Ağustos 2024, 18 Ocak 2025 tarihinde erişilmiştir. <https://www.hrw.org/news/2024/06/10/letter-un-security-council- and-member-states-womens-rights-afghanistan>
[27] “End Gender Apartheid in Afghanistan”, 18 Ocak 2025 tarihinde erişilmiştir. <https://ishr.ch/campaign/end-gender-apartheid/>
[28] Patrick Wintour, “Taliban to be taken to international court over gender discrimination”, theguardian.com, 25 Eylül 2024, 18 Ocak 2025 tarihinde erişilmiştir. < ://tinyurl.com/nhew9f4e>
[29] “Induce Taliban to End ‘Gender Apartheid’ in Afghanistan through All Available Means, Speakers Urge Security Council, Alarmed by Growing Oppression of Woman, Girls”, 26 Eylül 2023, 18 Ocak 2025 tarihinde erişilmiştir. <https://press.un.org/en/2023/sc15421.doc.htm>
[30] “Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in Afghanistan”, 13 Mayıs 2024,18 Ocak 2025 tarihinde erişilmiştir. <https:// documents.un.org/doc/undoc/gen/g24/075/00/pdf/g2407500.pdf>
[31] “Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in Afghanistan”, 13 Mayıs 2024,18 Ocak 2025 tarihinde erişilmiştir. <https:// documents.un.org/doc/undoc/gen/g24/075/00/pdf/g2407500.pdf>
[32] “Joint Statement in Support of Progress toward a Crimes Against Humanity
Treaty”, 28 Mart 2024, 18 Ocak 2025 tarihinde erişilmiştir. <https://reliefweb. int/report/world/joint-statement-support-progress-toward-crimes-against- humanity-treaty#:~:text=In%202022%2C%20the%20UN’s%20Sixth,79th%20 session%20of%20the%20General>
[33] “Legal Brief”, 5 Ekim 2023, 18 Ocak 2025 tarihinde erişilmiştir. <https:// endgenderapartheid.today/legal-brief.php>
[34] Akila Radhakrishnan, Alyssa Yamamoto, “More States Are Open to Considering Gender Apartheid for Draft Crimes Against Humanity Treaty”, 24 Mayıs 2024, 18 Ocak 2025 tarihinde erişilmiştir. <https://www.justsecurity. org/96096/gender-apartheid-crimes-against-humanity-treaty/>